Denim và jean khác nhau như thế nào? Nhìn hai mặt vải

Lộn trái chiếc quần jean của bạn ra xem.

Mặt ngoài chàm sẫm, mặt trong trắng ngà, cùng một tấm vải. Không ai nhuộm nửa vời cả. Hai mặt lệch màu vì cách dệt, và vì cách sợi bông ăn thuốc nhuộm. Nhân tiện, chuyện denim và jean khác nhau như thế nào cũng nằm gọn trong cùng câu trả lời đó.

Chuyện tên gọi trước cho gọn.

Denim là tên của vải. Jean là tên món đồ may từ vải đó. Bạn mua một chiếc quần jean, may bằng vải denim. Nói "quần denim" cũng được, còn "vải jean" thì hơi lệch, dù người Việt dùng quen tới mức chẳng ai sửa nữa.

Phần gốc từ mới là phần thú vị. Denim đi ra từ "serge de Nîmes", tên một loại vải chéo của thành phố Nîmes bên Pháp. Còn jean đi ra từ "Gênes", cách người Pháp gọi Genoa bên Ý, nơi thuỷ thủ mặc một thứ vải bông thô rẻ tiền.

Giới nghiên cứu dệt vẫn cãi nhau chỗ này, vì vải ở Nîmes thời đó có pha len chứ không phải bông nguyên chất. Mình kể theo cách hiểu phổ biến. Chưa chốt được.

Vải dệt là hai hệ sợi đan vào nhau. Sợi chạy theo chiều dài cây vải gọi là sợi dọc, tiếng Anh là warp. Sợi chạy vắt ngang gọi là sợi ngang, weft.

Ở denim, chỉ sợi dọc được nhuộm chàm. Sợi ngang để mộc, tức giữ nguyên màu trắng ngà tự nhiên của bông.

Kiểu dệt của denim là twill 3/1. Con số đó nghĩa là mỗi sợi ngang chui xuống dưới ba sợi dọc rồi mới nổi lên trên một sợi dọc, cứ thế lặp lại, và hàng kế tiếp lệch đi đúng một nấc.

Kết quả hiện ra ngay. Mặt phải phần lớn là sợi dọc, tức phần lớn là màu chàm. Mặt trái phần lớn là sợi ngang, tức màu mộc. Cùng một tấm vải, hai màu, chỉ vì tỉ lệ sợi nổi lên ở mỗi mặt khác nhau.

Cái lệch một nấc mỗi hàng tạo ra những đường vân chéo bạn thấy khi soi gần. Vân chạy từ dưới trái lên trên phải gọi là twill phải, ngược lại là twill trái. Dân chơi denim nói chiều vân làm bề mặt lên fade khác nhau. Mình chưa thấy nghiên cứu nào đo chuyện đó.

Nửa còn lại của câu trả lời nằm bên trong từng sợi chỉ.

Chàm là thuốc nhuộm hoàn nguyên. Ở dạng thường nó không tan trong nước, muốn nhuộm thì phải khử xuống dạng tan được. Sợi bông nhúng vào bể, kéo lên, gặp không khí thì thuốc oxy hoá trở lại và bám vào sợi.

Có một chi tiết mình rất thích. Lúc vừa ra khỏi bể, sợi không xanh mà vàng xanh, giống màu nước dưa. Phải phơi gió một lúc nó mới chuyển sang chàm. Ở nhà máy, dàn nhuộm cho sợi chạy vòng lên cao giữa hai lần nhúng, chỉ để lấy đủ thời gian ăn khí trời.

Nhưng chàm bám vào bông rất kém. Mỗi lượt nhúng chỉ phủ thêm một lớp mỏng, và dù nhúng bảy tám lượt thì thuốc vẫn nằm ngoài vỏ. Lõi sợi vẫn trắng nguyên. Ngành gọi cái này là ring dyeing, nhuộm vòng.

Cắt ngang một sợi chỉ denim ra thì nó giống hạt lạc rang húng lìu. Vỏ ngoài sẫm màu, ruột bên trong còn trắng.

Chuyện thứ nhất là bạc màu.

Chỗ nào cọ xát nhiều thì lớp vỏ chàm mòn đi và để lộ lõi trắng bên dưới. Đó là lý do jean bạc đúng ở những chỗ bạn hay gập: đùi trước, sau gối, mép túi, cạp. Vệt bạc không phải màu phai đều. Nó là lớp vỏ bị mài thủng. Dân chơi denim gọi mấy vệt đó là whisker và honeycomb, theo hình râu mèo ở đùi và tổ ong ở khoeo chân. Nếu thuốc ăn thấu vào lõi thì chiếc quần sẽ nhạt dần đồng loạt như quần vải cũ, chứ không có mấy vệt sáng theo nếp mà người ta đi tìm.

Cả ngành wash cũng dựng lên từ đúng chỗ đó. Đá mài, enzyme, cát phun, tất cả đều đang làm một việc: bào mòn lớp vỏ chàm nhanh hơn thời gian.

Chuyện thứ hai là ra màu.

Phần thuốc bám ngoài cùng chưa gắn chặt sẽ trôi ra trong mấy lần giặt đầu. Trong lúc đó nó dính sang áo trắng, sang ghế sofa sáng màu, sang yên xe. Càng chàm đậm thì càng ra nhiều. Chuyện này không xử lý dứt điểm được, chỉ giảm bớt bằng cách giặt riêng, nước lạnh, lộn trái. Mình có bài riêng về quần jean ra màu dính sang áo trắng.

Câu hỏi hợp lý.

Kỹ thuật thì làm được. Nhưng nhuộm thấu lõi tốn thêm thuốc, thêm lượt nhúng, thêm nước, và mất luôn cái đẹp của denim. Vẻ đẹp của chiếc jean mặc lâu nằm ở chỗ nó kể lại thói quen người mặc, mà nó kể được là nhờ lõi trắng nằm sẵn bên dưới.

Đây là nghề tốn nước thật. Đánh giá vòng đời chiếc 501 do Levi Strauss công bố năm 2015 cho ra 3.781 lít nước cho cả vòng đời một chiếc quần, trong đó 68% rơi vào khâu trồng bông và 23% rơi vào việc người dùng giặt tại nhà. Khâu nhuộm và hoàn tất chiếm phần nhỏ hơn người ta hay nghĩ.

Con số 7.500 lít bạn hay thấy trên mạng thì mình không dùng, vì không truy được cách tính.

Tiện tay xem luôn mấy thứ.

Mặt trong trắng ngà đều màu là denim nhuộm sợi đúng kiểu. Mặt trong xanh gần ngang mặt phải thì vải đã bị nhuộm cả hai hệ sợi, hoặc quần được nhuộm sau khi may. Loại này ít ra màu hơn, nhưng cũng gần như không lên fade.

Đường may lộn trái còn nói được nhiều hơn. Đường giàng ráp lộn có hai hàng chỉ song song và mép vải gói kín bên trong, đó là hàng may kỹ. Đường vắt sổ trơ ra thì rẻ hơn, và đũng bục sớm hơn. Đây chính là chênh lệch giữa chiếc quần 189k và chiếc 459k, nhiều hơn là chuyện thương hiệu. Từ vựng đoạn này mình gom ở bài từ điển denim tiếng Việt.

Denim và jean khác nhau như thế nào? Denim là tên tấm vải, jean là tên món quần may từ tấm vải đó. Trong tiếng Việt hai chữ này bị dùng lẫn tới mức "vải jean" thành cách nói thông dụng, dù gốc thì hơi lệch.

Vì sao mặt trong quần jean của mình lại hơi xanh? Có hai khả năng. Vải của bạn được nhuộm cả sợi ngang, hoặc chiếc quần được nhuộm sau khi may. Cả hai đều làm mặt trong ngả xanh, và đều lên fade kém hơn denim nhuộm sợi dọc.

Twill 3/1 và twill 2/1 khác nhau ra sao? Twill 2/1 có ít sợi dọc nổi ở mặt phải hơn nên vải mỏng hơn, mềm hơn, màu cũng nhạt hơn một chút. Quần bò truyền thống dùng 3/1, còn 2/1 hay gặp ở sơ mi denim.

Giặt bao nhiêu lần thì hết ra màu? Không có mốc cố định, tuỳ độ đậm và cách hoàn tất của từng lô vải. Cứ giặt riêng cho tới khi nước xả hết ngả xanh.

Denim thô chưa wash có ra màu nhiều hơn không? Có, rõ rệt. Raw denim chưa qua wash nên lớp thuốc thừa còn nguyên trên bề mặt sợi. Nếu mua raw, đừng mặc với áo sáng màu trong tuần đầu.

Lần tới cầm một chiếc jean lên, lộn trái ra nhìn ba giây thôi. Mặt trong càng trắng, đường may càng kín, thì tấm vải càng có cửa lên đẹp sau vài năm mặc. Denim còn may được nhiều thứ khác, xem bài vải denim dùng làm gì ngoài quần áo.

Xem straight basic cổ điển · ống suông lưng cao · baggy ống rộng

Đọc tiếp: Denim bao nhiêu oz thì hợp khí hậu Việt Nam · Wash jean là gì

*

Ảnh minh hoạ: kaboompics.com · Castorly Stock · Mizzu Cho trên Pexels.